Onderkoeling

Wat is onderkoeling?

Onderkoeling of Hypothermie is een daling van de lichaamstemperatuur tot onder de 35 graden Celsius.

Wat gebeurt er met een lichaam in een omgeving lager dan 35 gr. Celcius?

  1. De temperatuur neemt af, waardoor
  2. De celstofwisseling afneemt, waardoor
  3. Het lichaam minder zuurstof verbruikt, waardoor
  4. Er meer tijd is totdat de zuurstof op is!!

Langdurige onderkoeling kan tot de dood leiden. Onderkoeling ontstaat door langdurige blootstelling aan kou plus een andere factor die hetzij warmteverlies verergert of het opwekken van warmte vermindert (b.v. bij gebruik van medicatie).

Onderkoeling is doodsoorzaak no. 1 bij ongevallen met kajakvaarders. Waarom? Water geleidt warmte 20 tot 25 x beter dan buitenlucht. Dit betekent dus dat je in het water 20 tot 25 x sneller afkoelt! Onderkoeling zelf betekend en risico op nog verder onderkoeld raken: het vermindert het besef het koud te hebben en maakt traag en inactief.

 

Ons lichaam is te verdelen in twee warmtegebieden: de Kern (met de vitale organen, hersenen, longen en nieren), met een gemiddelde temperatuur van 37°C en de Schil (armen, benen, handen en voeten). Als de temperatuur in de Kern onder de 35°C is, spreekt men van onderkoeling, waarmee wordt bedoeld dat het lichaam minder warmte kan produceren dan het kwijt raakt.
Vooral via het hoofd kan er veel warmte verloren gaan (soms wel tot 50% !) door de 'kale' huidoppervlakte. Bij kinderen gaat dit veel sneller dan bij volwassenen omdat een kinderhoofd veel groter ten opzichte van het totale lichaam is dan bij volwassenen. Daarom hebben kinderen het vaak eerder koud dan volwassenen.

 

Factoren die van belang zijn bij het ontstaan van onderkoeling:

  • Temperatuur van de omgeving

  • Tijd dat je blootgesteld bent aan omgevingstemperatuur

  • Situatie van de omgeving b.v. wind / regen (zie  Gevoelstemperatuur )

  • Aanraking met vocht (regen/zweet/water)

  • Lichaamsbouw

  • Hoeveelheid opgenomen calorieen

  • Verkrampte positie

  • Kleding (drie dunne lagen isoleren beter dan een dikke laag)

  • Geslacht / Leeftijd / Ras

  • Conditie

  • Diabetes en sommige medicijnen

  • Uitdroging

  • Gebruik van alcohol, caffeine, nicotine

Verhoogde risico groepen:
  • Kinderen

  • Mensen na gebruik van alcohol

  • Medicijngebruikers

  • Mensen die uitgeput zijn

De Gevoelstemperatuur (Windchill tabel)

Een natte uitrusting in combinatie met wind kan ook voor onderkoeling zorgen, Onderkoeling kan dan een langzaam optredend verschijnsel zijn. Wees in een vroeg stadium bedacht op de eerste onderkoelingsverschijnselen: rillen (= het lichaam probeert zichzelf op te warmen), klappertanden, krachtsverlies, verward denken en praten.

 

Onderkoelingsverschijnselen:
  • Ongecontroleerd huiveren en niet meer in staat om weer warm te worden.

  • Moedeloosheid en het gevoel van “het kan me niets meer schelen”

  • Onregelmatig peddelen en nauwelijks meer koers kunnen houden.

  • Wazig zien en slechte coördinatie.

  • Grauw gezicht en handen

  • Spierstijfheid in plaats van huiveren.

  • Bewusteloosheid

Hoe zijn de overlevingskansen in koud water?

Men spreekt van overlevingskansen als het onderkoelde lichaam zonder blijvend letsel weer normaal kan gaan functioneren. Bij een watertemperatuur van 33°C ondervindt het lichaam geen problemen en wordt de temperatuur als  plezierig ervaren (omdat het bijna hetzelfde is als de huidtemperatuur). In water van 6°C is de overlevingskans nog maar 20 minuten, waarbij men kans op direct overlijden door hartritmestoornissen heeft, maximaal maar 200 meter kan zwemmen en de handen na twee minuten doof, gevoelloos en stijf zijn geworden.
Bij bewegen in het water neemt het warmteverlies, door stroming langs het lichaam, toe. Als je denkt dat je er niet meer uit kunt komen, moet je dus niet gaan zwemmen! Neem een foetushouding aan (helemaal ineen gedoken), en blijf aan de punt van je kajak hangen.

 

Soms zal iemand vroegtijdig verschijnselen van onderkoeling bij zichzelf constateren in dat geval moet hij zijn medevaarders waarschuwen, zodat die maatregelen kunnen treffen.

Soms hebben onderkoelingsslachtoffers zelf niet eens door dat ze onderkoeld zijn en geven aan dat er niets aan de hand is, Daarom is het belangrijk in een groep vaarders om op elkaar te letten en verschijnselen van dreigende onderkoeling te herkennen en direct actie te ondernemen.

 

Verzorging:

Bij verschijnselen van onderkoeling moet je direct handelen. Vervang zo mogelijk natte kleding, en kleed het slachtoffer zo warm mogelijk. Behandel het slachtoffer zo rustig mogelijk en voer hem op wat voor manier dan ook warmte toe. Indien het slachtoffer zelf kan drinken geef hem dan warm drinken en wat te eten. Het slachtoffer moet gesleept worden; indien mogelijk mag hij zelf mee peddelen.

Bij ernstige onderkoeling is de normale procedure dat tijdens een stop een of twee leden van de groep met het slachtoffer in een droge slaapzak of overlevingszak kruipen om hem te verwarmen.

Onthoud dat het zinloos is om iemand met onderkoeling in een koud laken of slaapzak te stoppen. Als de lichaamstemperatuur eenmaal onder het kritieke niveau is gedaald, kan het zelf niet meer voldoende warmte ontwikkelen om weer warm te worden. Isolatie alleen is niet voldoende; isolatie en geleidelijk opwarmen zijn beide nodig.
Onderkoelingsslachtoffers moet je horizontaal verplaatsen. -Als je een ernstig onderkoeld slachtoffer verticaal uit het water zou halen, dan bestaat de kans dat het bloed zich verplaatst van de romp naar de ledematen. Het zwak funktionerende hart kan daardoor bezwijken.

 

Isolatie

De mate van  isolatie wordt voornamelijk bepaald door:

  • Vetlaag

  • Kleding

Een vetlaag is een gegeven, maar de isolerende werking van kleding kan worden bepaald door:

  • Aantal luchtkamers

  • Droog of nat

  • Wetsuite

Extra aandacht voor hoofd en hals (40 procent van de warmte afgifte), oksels, zijkanten borst en liezen.

In geval van onderkoeling is het van het grootste belang dat er alles aan wordt gedaan om verder warmteverlies van met name de vitale delen te voorkomen. Daarom gelden bij isoleren van onderkoelingslachtoffers de volgende belangrijke regels: 

  1. Zeer voorzichtig horizontaal vervoeren.

  2. Beschermen tegen wind

  3. Isolatie pakket neerleggen, minimaal bestaande uit:
    2e aluminium folie laag
    deken of noppenfolie
    1e aluminium folie laag

  4. Slachtoffer voorzichtig horizontaal transporteren en op isolatie pakket neerleggen.

  5. Eerste aluminiumfolie laag inknippen om armen buiten de eerste laag te houden.

  6. Zeer strak, aansluitend verpakken. Bij het hoofd alleen de mond en neus en ogen vrijhouden.

  7. Deken of noppenfolie zeer strak, aansluitend verpakken, waarbij de armen wel mee verpakt kunnen worden

  8. Tweede alluminium folielaag op dezelfde manier als de deken of noppenfolie aanbrengen.

 

Het spreekt voor zich dat een doeltreffende isolatie alleen maar is uit te voeren, wanneer je over de juiste materialen beschikt. Naast minimaal 2 aluminium foliedekens is het hebben van een rol tape noodzakelijk om een effectieve afsluitende isolatie te bewerkstelligen.

 

Zet een onderkoeld slachtoffer nooit bij een warmtebron en geef nooit alcoholhoudende dranken. Waarom? Een warmtebron en/of alcohol verwijden de bloedvaten waardoor het nog warme bloed welk nodig is voor de vitale delen naar de verwijde vaten stroomt waardoor de minimale lichaamswarmte nodig voor de vitale delen sneller verloren gaat.

 

Op een bepaald moment gaat de bloedvatvernauwing over in bloedvatverwijding. Er ontstaat dan een behaaglijk warmtegevoel.

 

Hoe kun je zien of iemand onderkoeld is geraakt?

Met een thermometer, maar dit is op het water niet praktisch, daarom moeten we de symptomen van onderkoeling kunnen herkennen. De symptomen kunnen per persoon verschillen.

  • Na de eerste fase kan het lichaam zichzelf niet meer opwarmen.

  • Hartactie controle aan de slaapslagaders ter voorkoming van prikkeling.

  • In de derde fase is het hart van glas. Iedere overbodige beweging / handeling vermijden.

  • Bij hartactie nooit reanimeren!

Er zijn drie onderkoelingsfasen te onderscheiden:

  1. Opwindingsfase

  2. Sufheidsfase

  3. Bewusteloosheidsfase

Voorkomen

Wees voorzichtig met de combinatie alcohol en koude. Warmteverlies wordt verergerd door alcoholgebruik. Alcohol verwijd de bloedvaten waardoor er meer warm bloed naar de koude huid stroomt en daar afkoelt.

Vooral kleine kinderen en zeer oude mensen dienen zich goed te kleden. Bedek vooral ook het hoofd. Als je vaart met koud weer of regen en wind, draag dan wollen kleding of neopreen en een wind en waterdicht jack. Wacht niet met het aantrekken van een jack tot je het koud krijgt. Eet goed voor je in de kou een tocht maakt en ook daarna. Draag iets op je hoofd. Bij guur weer, of bij een tocht in het voor of najaar of in de winter, is het noodzakelijk een neopreen long John (met cap) te dragen. Het dragen van verschillende laagjes dunne kleding isoleert meer dan 1 diker kledingstuk. Je kunt ook op de bodem van je kajak een op maat gesneden slaapmatje leggen.

 

Bij de KCH staat veiligheid voorop en is het dragen van een long John en zwemvest verplicht. Een anorak dien je bij je te hebben. Er kan gebruik worden gemaakt van de zwemvesten van de club indien deze overeenstemmen met het aangegeven lichaamsgewicht.

 

Symptomen bij onderkoeling

Opwindingsfase Sufheidsfase Bewusteloosheidsfase

Symptomen:

Rillen

Huid loodkleurig

Pijn

"Koude pies"

Agressie / koker zien / opwinding

Niet realistisch gedrag / klagen

Snelle hartactie

Snelle ademhaling

Symptomen:

Rillen stopt

Huid loodkleurig

Spierzwakte

Keelafsluiting stopt

Bewustzijnsdaling:

Verward / uitgeput / suf

Hart ca. 50 slagen per minuut

Belemmerde ademhaling

Symptomen:

Lijkstijfheid

Huid loodkleurig

Pupillen wijd en stijf

Diep bewusteloos

Hart 0-10 slagen per minuut

Geen ademhaling

Hulpverlening:

Horizontaal uit water

Horizontaal verplaatsen

Isoleren

Warme zoet drank (geen alcohol!)

Droge kleding

Bewaken

Vervoer ziekenhuis

Hulpverlening:

Horizontaal verplaatsen

Kort transport

Zo nodig beademen

Isoleren

Bewaken

Vervoer ziekenhuis

Hulpverlening:

Voorzichtig horizontaal verplaatsen

Kort transport

Zo spoedig mogelijk beademen

Slaapslagader 1 minuut controleren

Bij geen hartactie eerst reanimeren

Isoleren

Bewaken

Vervoer ziekenhuis

 

Informatie samengesteld uit:

Kanovaren op ruim water – Elko Knobbe

Zeevaardigheid – NKB
Opleidingsboek Algemene Kano Basis Opleiding 2001 – NKB
Outdoor Action Guide to Hypothermia and Cold Weather Injuries - Rick Curtis

Zakwoordenboek der geneeskunde
Veiligheidsreglement KCH